Aktywność wody dla bezpieczeństwa i jakości żywności

Aktywność wodna (aw) określa status energetyczny wody w produkcie. W przeciwieństwie do zawartości wilgoci pozwala przewidywać rozwój drobnoustrojów, reaktywność chemiczną i biochemiczną, teksturę, zbrylanie i aglomerację, migrację wilgoci oraz okres trwałości. Dowiedz się, jak aktywność wodna wspiera bezpieczeństwo i jakość żywności.

Co umożliwia aktywność wodna?

Aktywność wodna pozwala ograniczyć rozwój drobnoustrojów, zapobiegać zbrylaniu i aglomeracji, przewidywać migrację wilgoci, wpływać na reaktywność chemiczną i biochemiczną, działać synergicznie z technologią płotkową (hurdle technology), określać okres trwałości i robić wiele innych rzeczy. Lepsze pytanie brzmi: czego ona NIE potrafi?

Najważniejsze wnioski

  • Drobnoustroje potrzebują dostępnej wody do wzrostu. Gdy aktywność wodna na zewnątrz komórki jest odpowiednio niska, stres osmotyczny wprowadza komórkę w stan uśpienia. Drobnoustroje nie ulegają eliminacji; po prostu tracą zdolność do wzrostu w stopniu umożliwiającym wywołanie infekcji.
  • W 1953 roku William James Scott wykazał, że rozwój drobnoustrojów w żywności jest regulowany przez aktywność wodną, a nie przez zawartość wody.
  • Każdy organizm ma własny graniczny poziom aktywności wodnej umożliwiający wzrost. Większość bakterii nie rozwija się poniżej wartości 0,91 aw, a większość pleśni przestaje rosnąć poniżej 0,70 aw.
  • Aktywność wodna nie jest etapem eliminacji drobnoustrojów (kill step), lecz etapem ich kontroli. Stanowi integralną część wielu planów HACCP, a limity wzrostu zostały włączone do regulacji FDA, FSIS i innych.
Pobierz przewodnikPDF · 13 stron

‍

Połącz krakersy o zawartości wody 20% z nadzieniem serowym o zawartości 30%. Przepis na rozmoczone krakersy? Nie, jeśli oba składniki mają tę samą aktywność wody.

Musisz uniknąć zlepiania i zbrylania w partii przypraw? Dopasuj aktywności wody poszczególnych składników, a problem zostanie rozwiązany.

Degradacja witamin jest funkcją aktywności wodnej. Podobnie jest z utlenianiem lipidów, chrupkością, żuwalnością, miękkością i wieloma innymi czynnikami jakości. Zawartość wilgoci wskaże jedynie ilość wody w produkcie i nic więcej. Nie pozwala przewidzieć żadnego z tych problemów związanych z jakością i bezpieczeństwem.

Dlaczego aktywność wody?

Przydatność aktywności wodnej jako miary jakości i bezpieczeństwa została dostrzeżona, gdy stało się jasne, że zawartość wilgoci nie wyjaśnia w wystarczającym stopniu wahań w rozwoju drobnoustrojów. Aktywność wodna jest miarą statusu energetycznego wody w układzie.

Koncepcja aktywności wodnej (aw) od dziesięcioleci służy mikrobiologom i technologom żywności. Jest to najczęściej stosowane kryterium bezpieczeństwa i jakości.

Przewidywanie bezpieczeństwa i stabilności

Aktywność wody pozwala przewidzieć bezpieczeństwo i stabilność w odniesieniu do rozwoju mikroorganizmów, szybkości reakcji chemicznych i biochemicznych oraz właściwości fizycznych. Rysunek 1 przedstawia stabilność w zakresie limitów wzrostu mikroorganizmów oraz szybkości reakcji degradacyjnych w funkcji aktywności wody.

Rysunek 1. Stabilność w zakresie limitów wzrostu drobnoustrojów oraz szybkości reakcji degradacyjnych w funkcji aktywności wodnej.

‍

Poprzez pomiar i kontrolę aktywności wody możliwe jest:

  • Przewidzenie, które mikroorganizmy będą potencjalnym źródłem psucia się żywności i zakażeń
  • Utrzymanie stabilności chemicznej produktów
  • Zminimalizowanie nieenzymatycznych reakcji brązowienia oraz spontanicznych, autokatalitycznych reakcji utleniania lipidów
  • Przedłużenie aktywności enzymów i witamin
  • Optymalizacja właściwości fizycznych produktów pod kątem migracji wilgoci, tekstury i okresu trwałości

Ograniczanie rozwoju mikroorganizmów

Drobnoustroje charakteryzują się granicznym poziomem aktywności wodnej, poniżej którego nie rosną. To aktywność wodna, a nie zawartość wilgoci, wyznacza dolną granicę „dostępnej” wody dla rozwoju mikroorganizmów. Ponieważ bakterie, drożdže i pleśnie wymagają określonej ilości „dostępnej” wody do wzrostu, zaprojektowanie produktu poniżej krytycznego poziomu aktywności wodnej zapewnia skuteczną metodę kontroli ich rozwoju.

Woda może być obecna w produkcie nawet w dużych ilościach, ale jeśli jej poziom energetyczny jest odpowiednio niski, drobnoustroje nie są w stanie jej pobrać, aby podtrzymać swój wzrost. Te „pustynne” warunki wywołują zaburzenie równowagi osmotycznej między drobnoustrojami a otoczeniem, w efekcie czego mikroorganizmy nie mogą rosnąć.

Technologia płotkowa

Choć temperatura, pH i kilka innych czynników mogą wpływać na to, czy i jak szybko rosną drobnoustroje, aktywność wodną uznaje się często za czynnik najważniejszy. Aktywność wodną można łączyć z innymi czynnikami konserwującymi (płotkami), takimi jak temperatura, pH, potencjał redoks itp., aby stworzyć warunki hamujące rozwój drobnoustrojów. Poziom aktywności wodnej ograniczający wzrost zdecydowanej większości bakterii chorobotwórczych wynosi 0,90 aw (0,70 aw w przypadku pleśni psujących żywność). Dolna granica dla wszystkich drobnoustrojów to 0,60 aw.

Tabela 1. Granice wzrostu aktywności wody dla wielu powszechnych mikroorganizmów
aw Bakterie Pleśń Drożdże Typowe produkty
0.97 Clostridium botulinum E
Pseudomonas fluorescens
świeże mięso, owoce, warzywa, owoce w puszce, warzywa w puszce
0.95 Escherichia coli
Clostridium perfringens
Salmonella spp.
Vibrio cholerae
bekon o niskiej zawartości soli, wędliny gotowane, spray do nosa, krople do oczu
0.94 Clostridium botulinum A, B
Vibrio parahaemolyticus
Stachybotrys atra
0.93 Bacillus cereus Rhizopus nigricans niektóre sery, wędliny dojrzewające (szynka), wyroby piekarnicze, mleko zagęszczone, doustne zawiesiny płynne, balsamy miejscowe
0.92 Listeria monocytogenes
0.91 Bacillus subtilis
0.90 Staphylococcus aureus (beztlenowe) Trichothecium roseum Saccharomyces cerevisiae
0.88 Candida
0.87 Staphylococcus aureus (tlenowe)
0.85 Aspergillus clavatus mleko słodzone zagęszczone, sery długodojrzewające (cheddar), kiełbasa fermentowana (salami), suszone mięsa (jerky), bekon, większość koncentratów soków owocowych, syrop czekoladowy, keks, fondanty, syrop na kaszel, doustne zawiesiny przeciwbólowe
0.84 Byssochlamys nivea
0.83 Penicillium expansum
Penicillium islandicum
Penicillium viridicatum
Debaryomyces hansenii
0.82 Aspergillus fumigatus
Aspergillus parasiticus
0.81 Penicillium cyclopium
Penicillium patulum
0.80 Saccharomyces bailii
0.79 Penicillium martensii
0.78 Aspergillus flavus dżemy, marmolada, marcepany, owoce kandyzowane, melasa, suszone figi, mocno solone ryby
0.77 Aspergillus niger
Aspergillus ochraceous
0.75 Aspergillus restrictus
Aspergillus candidus
0.71 Eurotium chevalieri
0.70 Eurotium amstelodami
0.62 Saccharomyces rouxii suszone owoce, syrop kukurydziany, lukrecja, pianki marshmallows, gumy do żucia, suszona karma dla zwierząt
0.61 Monascus bisporus
0.60 Brak proliferacji mikroorganizmów
0.50 Brak proliferacji mikroorganizmów karmele, toffi, miód, makarony, maści miejscowe
0.40 Brak proliferacji mikroorganizmów prosty z całych jaj, kakao, cukierki na kaszel z płynnym nadzieniem
0.30 Brak proliferacji mikroorganizmów krakersy, przekąski skrobiowe, mieszanki ciast, tabletki z witaminami, czopki
0.20 Brak proliferacji mikroorganizmów cukierki twarde, mleko w proszku, mleko modyfikowane dla niemowląt

Który miernik aktywności wody jest odpowiedni dla Ciebie?

Urządzenie do pomiaru aktywności wody i zawartości wilgoci AQUALAB 5TE

AQUALAB 5TE

Aktywność wody i zawartość wilgoci w jednym 60-sekundowym teście.

  • MC + aw w jednym
  • Wyniki w 1 minutę
  • Dokładność do ±0,003 aw
Poznaj AQUALAB 5TE
Analizator sorpcji par AQUALAB VSA

AQUALAB VSA

Twórz szczegółowe mapy wilgotności, aby przewidywać, rozumieć i kontrolować wpływ wilgoci. Wysokorozdzielcze izoterme sorpcji wilgoci do prognozowania okresu trwałości.

  • Isotherms in <48 hours
  • Ponad 200 punktów danych / izoterma
  • 5 min. przygotowania do testu
Poznaj AQUALAB VSA
Miernik aktywności wody AQUALAB TDL 2

AQUALAB TDL 2

Precyzyjne odczyty aktywności wody dla próbek lotnych i złożonych.

  • Czujnik oparty na przestrajalnej diodzie laserowej
  • Odczyt wysoce lotnych substancji
  • Dokładność do ±0,005 aw
Poznaj AQUALAB TDL 2

Porównaj wszystkie modele →

Reaktywność chemiczna i biochemiczna

Aktywność wody wpływa nie tylko na psucie mikrobiologiczne, lecz także na reaktywność chemiczną i enzymatyczną. Woda może wpływać na reaktywność chemiczną w różny sposób. Może działać jako rozpuszczalnik, reagent lub zmieniać ruchliwość reagentów poprzez wpływanie na lepkość układu. Aktywność wody wpływa na nieenzymatyczne brązowienie, utlenianie lipidów, degradację witamin i innych składników odżywczych, reakcje enzymatyczne, denaturację białek, kleikowanie skrobi oraz retrogradację skrobi. Zazwyczaj wraz ze spadkiem poziomu aktywności wody szybkość chemicznych reakcji degradacyjnych maleje.

Właściwości fizyczne

Oprócz przewidywania szybkości różnych reakcji chemicznych i enzymatycznych, aktywność wody wpływa na właściwości teksturalne żywności. Żywność o wysokiej aktywności wody charakteryzuje się teksturą określaną jako wilgotna, soczysta, miękka i ciągnąca się. Gdy aktywność wody w tych produktach spada, pojawiają się niepożądane cechy teksturalne, takie jak twardość, suchość, czerstwość i żylastość.

Produkty o niskiej aktywności wody zazwyczaj mają teksturę określaną jako krucha i chrupiąca, podczas gdy produkty te przy wyższych poziomach aktywności wody zmieniają się w teksturę rozmiękłą. Krytyczne wartości aktywności wody decydują o tym, kiedy produkty stają się nieakceptowalne z punktu widzenia sensorycznego.

Zbrylanie, zlepianie, zapadanie się i lepkość

Aktywność wody jest istotnym czynnikiem wpływającym na stabilność proszków i produktów odwodnionych podczas przechowywania. Kontrola aktywności wody w produkcie w proszku pozwala zachować jego właściwą strukturę, teksturę, stabilność, gęstość i właściwości rehydratacyjne. Znajomość aktywności wody w proszkach w funkcji zawartości wilgoci i temperatury jest niezbędna podczas przetwarzania, obsługi, pakowania i przechowywania, aby zapobiec niekorzystnym zjawiskom zbrylania, zlepiania, zapadania się i lepkości. Zbrylanie jest zależne od aktywności wody, czasu i temperatury oraz wiąże się ze zjawiskiem zapadania się proszku pod wpływem siły grawitacji.

Migracja wilgoci

Ponieważ aktywność wody jest miarą stanu energetycznego wody, różnice w aktywności wody między składnikami stanowią siłę napędową migracji wilgoci w dążeniu układu do stanu równowagi. W związku z tym aktywność wody jest ważnym parametrem w kontrolowaniu migracji wody w produktach wieloskładnikowych. Niektóre produkty spożywcze zawierają składniki o różnych poziomach aktywności wody, takie jak nadziewane przekąski czy płatki śniadaniowe z suszonymi owocami. Z definicji aktywność wody dyktuje, że wilgoć będzie migrować z obszaru o wysokiej aktywności wody do obszaru o niższej aktywności wody, jednak szybkość migracji zależy od wielu czynników. W wyniku migracji wilgoci w żywności wieloskładnikowej może dojść do niepożądanych zmian teksturalnych. Na przykład wilgoć migrująca z suszonych owoców o wyższej aktywności wody do płatków o niższej aktywności wody sprawia, że owoce stają się twarde i suche, podczas gdy płatki stają się rozmoczone.

Różnice w aktywności wody między składnikami lub między składnikiem a wilgotnością otoczenia są siłą napędową migracji wilgoci. Wiedza o tym, czy woda będzie wchłaniana przez dany składnik, czy też z niego uwalniana, jest kluczowa dla zapobiegania degradacji, zwłaszcza jeśli substancja jest wrażliwa na wilgoć. Na przykład, jeśli równe ilości składnika 1 o zawartości wilgoci 2% i składnika 2 o zawartości wilgoci 10% zostaną zmieszane, czy nastąpi wymiana wilgoci między składnikami? Ostateczna zawartość wilgoci w zmieszanym materiale wyniesie 6%, ale czy doszło do jakiejkolwiek wymiany wilgoci między składnikiem 1 a 2? Odpowiedź zależy od aktywności wody obu składników. Jeśli aktywności wody obu składników są takie same, wówczas między składnikami nie dojdzie do wymiany wilgoci. Ponadto dwa składniki o tej samej zawartości wilgoci mogą nie być kompatybilne po zmieszaniu. Jeśli zostaną zmieszane dwa materiały o różnej aktywności wody, lecz tej samej zawartości wody, woda będzie przemieszczać się między materiałami do momentu uzyskania równowagowej aktywności wody.

Okres trwałości / pakowanie

Aktywność wody jest czynnikiem o kluczowym znaczeniu przy określaniu okresu trwałości produktów. Dla produktów spożywczych można ustalić krytyczne górne i dolne poziomy aktywności wody w odniesieniu do cech mikrobiologicznych, tekstury, smaku, wyglądu, aromatu, wartości odżywczych oraz jakości kulinarnej. Szybkość przenikania wilgoci przez opakowanie oraz tempo zmiany aktywności wody w żywności w kierunku limitu krytycznego decydują o okresie trwałości produktu. Znajomość temperatury, otaczającej wilgotności względnej oraz krytycznych wartości aktywności wody pomoże w doborze opakowania o właściwych właściwościach barierowych w celu optymalizacji jakości i okresu trwałości.

Opanuj podstawy

Poznaj najważniejsze zagadnienia związane z aktywnością wody w tym 20-minutowym webinariurze. Dowiesz się:

  • Czym jest aktywność wody
  • Czym różni się od zawartości wilgoci
  • Dlaczego kontroluje rozwój drobnoustrojów
  • W jaki sposób zrozumienie aktywności wody może pomóc w kontrolowaniu wilgoci w Twoim produkcie

Często zadawane pytania

Jaka aktywność wody ogranicza rozwój mikroorganizmów?

Poziom aktywności wody ogranicżający wzrost zdecydowanej większości bakterii patogennych wynosi 0,90 aw (0,70 aw w przypadku pleśni psujących żywność). Dolna granica dla wszystkich mikroorganizmów wynosi 0,60 aw.

Dlaczego zamiast zawartości wilgoci warto stosować aktywność wody?

Zawartość wilgoci informuje jedynie o ilości wody w produkcie i niczym więcej. Nie pozwala przewidzieć rozwoju mikroorganizmów, degradacji witamin, utleniania lipidów, zmian tekstury ani innych kwestii związanych z jakością i bezpieczeństwem, które są bezpośrednią funkcją aktywności wody.

Co powoduje migrację wilgoci między składnikami?

Różnice w aktywności wody pomiędzy poszczególnymi komponentami lub pomiędzy komponentem a wilgotnością otoczenia stanowią siłę napędową migracji wilgoci. Wilgoć przemieszcza się z obszaru o wyższej aktywności wody do obszaru o niższej aktywności, a szybkość tego procesu zależy od wielu czynników.

Czy dwa składniki o takiej samej zawartości wilgoci można bezpiecznie połączyć?

Niekoniecznie. Jeśli aktywność wody w obu komponentach jest taka sama, nie dochodzi między nimi do wymiany wilgoci. Jeżeli jednak materiały mają różną aktywność wody, lecz taką samą zawartość wilgoci, woda będzie przemieszczać się między nimi do momentu osiągnięcia stanów równowagi aktywności wody.

Studia przypadków, webinary i artykuły, które z pewnością Cię zainteresują.

Dowiedz się więcej