Pomiar zawartości wilgoci: To bardziej skomplikowane, niż myślisz

Aktywność wodna jest często uważana za pomiar bardziej skomplikowany niż zawartość wilgoci, jednak uzyskanie dokładnych i powtarzalnych wyników pomiaru zawartości wilgoci wcale nie jest takie proste, jak się wydaje. Dowiedz się, dlaczego podstawy obliczeniowe, niezliczone metody, a nawet sama definicja „suchości” sprawiają, że wartości zawartości wilgoci są trudne do porównania.

Dlaczego zawartość wilgoci jest trudniejsza do zmierzenia, niż się wydaje

Aktywność wody, która dostarcza informacji o bezpieczeństwie i jakości produktu, często uważana jest za pomiar bardziej skomplikowany niż zawartość wilgoci. Jednakże dokonywanie dokładnych i powtarzalnych pomiarów zawartości wilgoci wcale nie jest tak proste, jak się wydaje.

Teoretycznie pomiar zawartości wilgoci (MC) jest prosty. Wystarczy określić ilość wody w produkcie i odnieść ją do masy wszystkich pozostałych składników. W praktyce jednak uzyskanie dokładnego procentowego udziału wody w produkcie może być procesem trudnym i złożonym. Oto dlaczego.

Najważniejsze wnioski

  • Zawartość wilgoci jest wyrażana w przeliczeniu na mokrą masę (woda ÷ masa całkowita) lub suchą masę (woda ÷ wyłącznie substancja sucha), przy czym podstawa obliczeń często nie jest jawna. Wartość w przeliczeniu na suchą masę może przekraczać 100%.
  • Stowarzyszenie AOAC wymienia 35 różnych metod pomiaru zawartości wilgoci, przy czym zastosowanie jednej metody nie musi dawać takiego samego wyniku jak innej.
  • Nawet oznaczanie strat masowych podczas suszenia kryje w sobie pułapki zmienności: termin „suchy” nie ma realnego znaczenia naukowego, a suszarki nastawione na określoną temperaturę mogą z upływem czasu wykazywać wahania rzędu nawet 15 °C.
  • Zdefiniowanie „suchości” jako poziomu aktywności wodnej odpowiadającego suszeniu w piecu, na przykład 0,01 aw, wyeliminowałoby znaczną część niekonsekwencji.
  • Aby przeprowadzić pełną analizę wilgotności, należy zmierzyć zarówno zawartość wilgoci, jak i aktywność wodną.
Pobierz przewodnikPDF · 7 stron

Wilgotność w produktach spożywczych jest wyrażana w przeliczeniu na masę mokrą lub suchą

Te różne sposoby wyrażania wyników mogą powodować dezorientację. W przypadku masy mokrej ilość wody jest dzielona przez całkowitą masę próbki (substancja stała plus wilgoć). W przypadku masy suchej ilość wody jest dzielona przez masę suszoną (wyłącznie substancja stała).

Niestety, zawartość wilgoci jest często podawana wyłącznie w procentach, bez żadnej informacji o zastosowanej metodzie. Mimo że przeliczanie między masą mokrą a suchą jest proste, do zamieszania i potencjalnych problemów dochodzi wtedy, gdy porównuje się zawartość wilgoci wyrażoną na różnych podstawach.

Co więcej, zawartość wilgoci wyrażona w przeliczeniu na suchą masę może w rzeczywistości skutkować wartością procentową przekraczającą 100%, co wywołuje jeszcze większą dezorientację.

Niezliczone metody pomiaru wilgoci sprawiają, że porównania są praktycznie niemożliwe

AOAC wymienia 35 różnych metod pomiaru zawartości wilgoci. Dzielą się one na metody pomiaru bezpośredniego i pośredniego.

Metody bezpośrednie polegają na usunięciu wody z produktu (poprzez suszenie, destylację, ekstrakcję itp.), a następnie zmierzeniu ilości wody metodą wagową lub miareczkową. Metody bezpośrednie zapewniają najbardziej wiarygodne wyniki, ale są zazwyczaj pracochłonne i czasochłonne. Przykłady obejmują suszenie w suszarce powietrznej, suszenie w suszarce próżniowej, liofilizację, destylację, metodę Karla Fischera, analizę termograwimetryczną, desykację chemiczną oraz chromatografię gazową.

Metody pośrednie nie usuwają wody z próbki. Zamiast tego polegają na zmierzeniu jakiejś właściwości żywności, która zmienia się wraz ze zmianą zawartości wilgoci. Metody te wymagają kalibracji względem metody pierwotnej lub bezpośredniej. Ich dokładność jest ograniczona dokładnością metody pierwotnej.

Metody pośrednie są zazwyczaj szybkie i wymagają niewielkiego przygotowania próbki, ale są mniej wiarygodne niż metody pomiaru bezpośredniego. Przykłady metod pomiaru pośredniego obejmują refractometrię, absorpcję w podczerwieni (IR), absorpcję w bliskiej podczerwieni (NIR), absorpcję mikrofalową, pojemność dielektryczną, przewodność oraz absorpcję ultradźwiękową.

Proces pomiaru zawartości wilgoci dodatkowo komplikuje fakt, że jedna metoda pomiarowa niekoniecznie daje takie same wyniki jak inna, a sama metoda pomiaru rzadko jest podawana wraz z wartością zawartości wilgoci.

Nawet metody bezpośredniego pomiaru nie zapewniają spójnych wyników. Każda metoda wymagająca podgrzewania (tj. utrata masy podczas suszenia) może powodować ulatnianie się lotnych związków organicznych z próbek lub rozkład próbki – dotyczy to zwłaszcza próbek o dużej zawartości cukru. Na przykład, jeśli w próbce obecne są lotne związki organiczne lub jeśli próbka ulega rozkładowi podczas suszenia, analiza metodą Karla Fischera, która nie jest podatna na straty substancji lotnych ani rozkład, da inne wyniki niż analiza oparta na utracie masy podczas suszenia.

Urządzenie do pomiaru aktywności wody i zawartości wilgoci AQUALAB 5TE

AQUALAB 5TE

Aktywność wody i zawartość wilgoci w jednym 60-sekundowym teście.

  • MC + aw w jednym
  • Wyniki w 1 minutę
  • Dokładność do ±0,003 aw
Poznaj AQUALAB 5TE
Analizator sorpcji par AQUALAB VSA

AQUALAB VSA

Twórz szczegółowe mapy wilgotności, aby przewidywać, rozumieć i kontrolować wpływ wilgoci. Wysokorozdzielcze izoterme sorpcji wilgoci do prognozowania okresu trwałości.

  • Isotherms in <48 hours
  • Ponad 200 punktów danych / izoterma
  • 5 min. przygotowania do testu
Poznaj AQUALAB VSA
Miernik aktywności wody AQUALAB TDL 2

AQUALAB TDL 2

Precyzyjne odczyty aktywności wody dla próbek lotnych i złożonych.

  • Czujnik oparty na przestrajalnej diodzie laserowej
  • Odczyt wysoce lotnych substancji
  • Dokładność do ±0,005 aw
Poznaj AQUALAB TDL 2

Trudno uniknąć zmienności

Jednym ze sposobów rozwiązania tych problemów jest po prostu stosowanie spójnej metody i porówywanie wyłącznie tych wartości, które uzyskano w taki sam sposób. Niestety, spójność metod pomiarowych w analizie zawartości wilgoci nadal nie wyeliminuje wszystkich problemów.

Rozważmy na przykład oznaczanie strat masowych podczas suszenia. Metoda ta wydaje się wystarczająco prosta. Próbka jest ważona, a jej masa zostaje zarejestrowana. Następnie próbka jest przenoszona do pieca, suszona, po czym mierzy się jej masę po wysuszeniu. Ilość wody określa się, odejmując masę suszoną od masy początkowej, a zawartość wilgoci oblicza się jako ilość wody podzieloną przez masę suszoną lub masę całkowitą, w zależności od przyjętej metody raportowania.

Nawet ta prosta metoda wyznaczania strat masowych podczas suszenia jest pełna potencjalnych pułapek związanych ze zmiennością. Najbardziej fundamentalną z nich jest to, że termin „suchy” nie ma realnego znaczenia naukowego i nigdy nie został precyzowany. Zamiast tego dla każdej próbki trzeba ustalić arbitralną suchość, która jest odtwarzalna.

„Suchość” jest często definiowana jako punkt, w którym ustał ubytek masy. Wykresy termograwimetryczne pokazują jednak, że ubytek masy stabilizuje się w różnych temperaturach dla różnych produktów. Ponadto, w zależności od produktu, czas potrzebny do osiągnięcia „suchości” będzie się różnić, a temperatura, która zapewnia „suchość” w przypadku jednego produktu, może powodować rozkład innego.

Oznacza to, że każda próbka ma unikalną, idealną temperaturę suszenia i optymalny czas suszenia. Ta idealna kombinacja czasu i temperatury jest dostępna w literaturze dla niektórych produktów, jednak w przypadku wielu innych jej brakuje. Trudno jest wiedzieć, jakiej kombinacji użyć dla nieprzetestowanych produktów. Jeśli nie stosuje się tej samej kombinacji czasu i temperatury, otrzymanych wyników zawartości wilgoci nie należy ze sobą porównywać.

Kolejnym utrudnieniem jest to, że wiele suszarek nastawionych na określoną temperaturę może w czasie odchyływać się od tej wartości nawet o 15 °C, a dwie suszarki ustawione na tę samą temperaturę mogą różnić się wskazaniami nawet o 40 °C.

Źródła zmienności

Dodatkowe źródła zmienności w przypadku samej metody suszenia suszarkowego obejmują: ciśnienie pary w suszarce, metody przygotowania próbek, wielkość cząstek próbki, ważenie próbki oraz postępowanie po suszeniu.

Co ciekawe, pomimo potencjalnych pułapek, gdy w literaturze podawana jest zawartość wilgoci wyznaczona metodą suszenia suszarkowego, jest ona natychmiast akceptowana jako poprawna. Ponadto, gdy porównuje się metody oznaczania zawartości wilgoci i jedną z nich jest metoda suszenia suszarkowego, zawsze zakłada się, że pomiar ten jest poprawny.

Najlepszy sposób na zdefiniowanie pojęcia „suchy”

Polegałby na określeniu poziomu aktywności wody odpowiadającego stanie suchym w suszarce.

Oznaczanie zawartości wilgoci

Zdefiniowanie pojęcia „suchy” pomogłoby wyeliminować część niespójności związanych z pomiarem wilgoci.

Najlepszym sposobem na zdefiniowanie stanu suchego byłoby określenie poziomu aktywności wody odpowiadającego suszeniu w suszarce. Wówczas masa sucha byłaby masą próbki po osiągnięciu tego poziomu aktywności wody w warunkach suszarki.

W typowych warunkach otoczenia wynoszących 25 °C i 30% RH, suszarka ustawiona na 95 °C wytworzyłaby wewnątrz aktywność wody odpowiadającą stanie suchemu równą 0,01 aw, zakładając, że ciśnienie pary w suszarce jest takie samo jak w powietrzu. Suszarka utrzymująca warunki, w których aktywność wody w stanie suchym wynosiłaby zawsze 0,01 aw, niezależnie od warunków otoczenia, tworzyłaby naukowo „suchy” stan. W tego typu suszarkze każdy produkt można uznać za suchy, gdy jego masa przestaje się zmieniać. Jego aktywność wody wynosiłaby 0,01 aw, a masa odpowiadałaby masie suchej.

Ciśnienie pary i temperaturę w suszarce można by również dostosować tak, aby zapobiec uwalnianiu substancji lotnych, pod warunkiem, że aktywność wody w suszarce byłaby utrzymywana na poziomie 0,01 aw. Zastosowanie tej metody pozwoliłoby wyeliminować niespójności wynikające ze stosowania wielu metod pomiarowych oraz niejasnej definicji pojęcia „suchy”.

Bardziej precyzyjna analiza wilgotności

Zawartość wilgoci dostarcza cennych informacji na temat wydajności i ilości, co czyni ją ważną z finansowego punktu widzenia. Dostarcza również informacji o strukturze, ponieważ rosnący poziom wilgoci zapewnia mobilność i obniża temperaturę szklenia. Jednak uzyskanie poprawnych i powtarzalnych wartości zawartości wilgoci może być trudne, a pomiaru zawartości wilgoci nie można traktować dosłownie bez informacji o metodach zastosowanych do jego uzyskania.

Dodatkowe problemy pojawiają się, gdy ilość wody w produkcie jest wykorzystywana do wyciągania wniosków, których w rzeczywistości nie odzwierciedla, dotyczących konsystencji produktu, jakości lub bezpieczeństwa mikrobiologicznego. W tych i innych przypadkach aktywność wody jest pomiarem znacznie dokładniejszym.

Do kompleksowej analizy wilgotności twórcy żywności i leków powinni mierzyć zarówno zawartość wilgoci, jak i aktywność wody. Ponadto izoterme sorpcji wilgoci można wykorzystać do określenia, w jakich warunkach można osiągnąć i utrzymać optymalny okres trwałości, konsystencję, bezpieczeństwo i jakość.

Często zadawane pytania

Jaka jest różnica między zawartością wilgoci w przeliczeniu na mokrą masę a zawartością wilgoci w przeliczeniu na suchą masę?

W przypadku przeliczenia na mokrą masę ilość wody dzieli się przez całkowitą masę próbki (ciała stałe plus wilgoć). W przypadku przeliczenia na suchą masę ilość wody dzieli się przez masę suchą (tylko ciała stałe). Zawartość wilgoci podawana w przeliczeniu na suchą masę może przekraczać 100%.

Ile istnieje metod pomiaru zawartości wilgoci?

AOAC wymienia 35 różnych metod pomiaru zawartości wilgoci. Są one klasyfikowane jako metody bezpośrednie, które usuwają wodę z produktu, a następnie ją ważą lub miareczkują, bądź jako metody pośrednie, które mierzą właściwość żywności zmieniającą się wraz ze zmianą zawartości wilgoci.

Dlaczego zawartość wilgoci oznaczana metodą suszenia suszarkowego wykazuje tak dużą zmienność?

Pojęcie „suchy” nie ma rzeczywistego znaczenia naukowego, dlatego dla każdej próbki należy ustalić umowny stan suchy. Każda próbka ma unikalną, idealną temperaturę i czas suszenia w suszarce; suszarki ustawione na jedną temperaturę mogą w czasie wahać się nawet o 15 °C, a dwie suszarki ustawione na tę samą temperaturę mogą różnić się między sobą nawet o 40 °C.

Dlaczego powinienem mierzyć zarówno zawartość wilgoci, jak i aktywność wody?

Zawartość wilgoci dostarcza cennych informacji na temat wydajności, ilości i struktury, ale jej spójny pomiar może być trudny. Gdy ilość wody służy do wyciągania wniosków na temat konsystencji, jakości lub bezpieczeństwa mikrobiologicznego produktu, aktywność wody stanowi dokładniejszy pomiar. Do przeprowadzenia kompleksowej analizy wilgotności producenci żywności i farmaceutyków powinni mierzyć oba te parametry.

Zoptymalizuj całkowitą wydajność w zakresie kontroli wilgoci w swojej firmie

Dowiedz się jak
Urządzenie AQUALAB

‍